Amiăng là gì? Ứng dụng công nghiệp, tác hại và xu hướng loại bỏ toàn cầu

Đã được vinh danh là “vật liệu kỳ diệu” của thế kỷ 20, amiăng (amiăng) hiện đang bị thế giới từ chối vì những hậu quả khủng khiếp là nó gây ra sức khỏe con người và môi trường từ mái nhà sợi ở vùng nông thôn đến các lớp đất

Nhưng đằng sau lớp sợi trắng vô hại đó là một sự thật đáng sợ: amiăng có thể tồn tại trong phổi trong nhiều thập kỷ, gây ra các bệnh chết người như ung thư phổi, bệnh màng phổi và xơ phổi không thể phục hồi. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu về cấu trúc, ứng dụng công nghiệp, tác động môi trường – sức khỏe, cũng như lý do tại sao amiăng bị loại bỏ hoàn toàn bởi hơn 70 quốc gia trên thế giới.

1. Tổng quan về amiăng

Asbestos (amiăng) được ca ngợi là “vật liệu kỳ diệu” trong thế kỷ 19 và 20 nhờ các đặc tính nổi bật: kháng nhiệt, chống âm, cách điện, hóa chất bền và kéo dài như sợi. Kết quả là, nó đã xuất hiện ở khắp mọi nơi – từ mái nhà, tường, đến các miếng phanh, quần áo chống cháy và hàng ngàn sản phẩm công nghiệp.

Tuy nhiên, đằng sau sự xuất hiện “vô hại”, amiăng là nguyên nhân gây ra hàng triệu ung thư phổi, bệnh amiăng và các bệnh hô hấp nghiêm trọng khác. Vào cuối thế kỷ 20, amiăng được phân loại là một nhóm ung thư loại I (Nhóm Carcinogen 1) bởi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC).

Bài viết này cung cấp quan điểm toàn diện và cập nhật nhất về amiăng – từ cơ cấu kỹ thuật, lịch sử, đến ảnh hưởng sức khỏe xã hội và xu hướng loại bỏ toàn cầu.

2. Phân loại và thuộc tính kỹ thuật

2.1. Cấu trúc và đặc điểm

Amiăng là một nhóm các khoáng chất silicat tự nhiên, có thể được tách thành các sợi rất mỏng – mỏng so với tóc hàng trăm lần – và có thể bay nổi trong không khí trong nhiều giờ. Asbestos không phải là một chất duy nhất, mà là một tên phổ biến cho 6 loại khoáng chất, được chia thành 2 nhóm chính:

Nhóm	Amiăng	Đặc điểm chính
Serpentine	Chrysotile (amiăng trắng)	Hình thức của sợi xoắn, chiếm 95% amiăng được sử dụng trên toàn cầu.
Amphibole	Amosite (nâu), crocidolite (màu xanh), tremolite, actinolite, anthophyllite	Hình thức của các sợi thẳng, sắc nét, nguy hiểm hơn.

Amiăng

2.2. Tính chất vật lý và hóa học

Không cháy, nhiệt độ lên đến 1000 ° C. Nhiệt và cách âm hiệu quả. Axit, bazơ ánh sáng, không ăn mòn. Điện kém – thích hợp để chế tạo vật liệu cách điện. Mềm, có thể được dệt, trộn vào xi măng, nhựa, sơn.

Đây là lý do tại sao amiăng từng được gọi là “sợi ma thuật” trong ngành xây dựng và công nghiệp.

Amiăng

3. Ứng dụng công nghiệp của amiăng

Trong thế kỷ 20, amiăng đã từng được mệnh danh là “vật liệu công nghiệp hoàn hảo”, có mặt trong hầu hết các lĩnh vực – từ xây dựng dân dụng, giao thông, năng lượng, đến hàng không, phòng thủ. Ước tính trong giai đoạn cao điểm, hơn 3.000 sản phẩm công nghiệp có chứa amiăng và sản xuất toàn cầu vượt quá 5 triệu tấn/năm.

Asbestos đã trở thành trụ cột cho nền kinh tế công nghiệp hiện đại – trước khi ảnh hưởng của sức khỏe con người và môi trường được phơi bày.

3.1. Việc xây dựng lớn nhất – sử dụng

Ngành công nghiệp xây dựng chiếm hơn 70% amiăng toàn cầu, chủ yếu ở dạng vật liệu composite với xi măng (được gọi là sợi xi măng). Các ứng dụng điển hình bao gồm:

• Lớp lợp sợi xi măng: Th bền, nhẹ, cách nhiệt tốt, không có lửa, mưa và mặt trời – lý tưởng cho khí hậu nhiệt đới. Đây là amiăng phổ biến nhất ở Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ Latinh.
• Tấm tường, phân vùng, trần cách điện: sử dụng rất nhiều trong các nhà máy, nhà kho, trường học, bệnh viện.
• Các ống dẫn nước và ống nhựa nhiệt dẻo: ABRO -fibro Amomes với áp lực và ăn mòn – được sử dụng để sử dụng rộng rãi trong các hệ thống thoát nước và cung cấp nước đô thị.
• Vữa chống lửa và thạch cao: Trộn amiăng vào thạch cao và sơn để tạo thành một lớp phòng chống cháy cho khung thép của các tòa nhà cao.
• Nút chống thấm trên mái nhà, nền tảng: Sử dụng ở dạng màng hoặc các lớp nhựa có chứa nhựa có chứa amiăng.

Ở Việt Nam, các tấm lợp sợi xi măng vẫn rất phổ biến ở khu vực nông thôn, đặc biệt là trong các cơ sở chăn nuôi do chi phí thấp và xây dựng dễ dàng.

3.2. Ngành công nghiệp ô tô, xe máy và vận tải

Amiăng có khả năng chịu được ma sát, nhiệt và không thể điều chỉnh được, làm cho nó trở thành một vật liệu lý tưởng cho nhiều thành phần cơ học chuyển động cao:

• Đau phanh, tấm ly hợp (tấm ly hợp): amiăng được sử dụng làm ma sát, điện trở nhiệt trong xe tải, xe hơi, hệ thống phanh xe lửa. Mặc dù có các vật liệu thay thế (gốm, không phải là composite), nhiều nước đang phát triển vẫn sử dụng amiăng.
• Vật liệu chống âm – Nhiệt động lực học: cách nhiệt nhiệt xung quanh ống xả, khoang động cơ hoặc lớp chống âm chứa sợi amiăng.
• Trục lót, đệm kỹ thuật: Được sử dụng trong tàu, máy bay và thiết bị công nghiệp nặng, đòi hỏi vật liệu chống hiệu chuẩn và ma sát cao.

3.3. Ngành công nghiệp năng lượng và hóa chất

Amiăng từng là một vật liệu không thể thiếu trong các nhà máy điện, nhà máy lọc dầu, cơ sở hóa học, nhờ vào khả năng chống cháy vượt trội, kháng nhiệt và cách nhiệt:

• Cách nhiệt cho nồi hơi, nồi hơi, ống hơi: amiăng được quấn quanh ống và thiết bị để giữ nhiệt và ngăn chặn lửa lan.
• Vật liệu lót trong lò công nghiệp: Được sử dụng như một viên gạch lửa, hình nền lò phản ứng hóa học, lò nang xi măng.
• Các miếng đệm kín, vật liệu kín: Trong van công nghiệp, ống hóa học, trong đó cần axit, cơ bản và nhiệt cao.
• Cách điện điện trong tủ điện, máy biến áp: Nhờ khả năng không dẫn điện và điện tích nhiệt, amiăng từng là vật liệu cách điện chính trong ngành điện.

3.4. Phòng thủ, hàng không và lửa

Quần áo nhiệt độ cho lính cứu hỏa, phi công, công nhân luyện kim: amiăng được dệt thành vải hoặc trộn vào các vật liệu lửa lửa.

Tấm chắn lửa trên máy bay và tàu chiến: Được sử dụng trong Chiến tranh II và Chiến tranh Lạnh, amiăng từng được coi là “bảo hiểm sinh tồn” trước vụ hỏa hoạn.

Các tấm chống động lực học và khiên tia lửa: được áp dụng trong các cơ sở hạt nhân quân sự.

3.5. Hàng hóa và thiết bị tiêu dùng

Không nhiều người biết rằng amiăng đã xuất hiện trong các sản phẩm quen thuộc trong gia đình:

• Sắt hơi: Lớp cách nhiệt dưới sắt chứa amiăng để bắn.
• Bếp gas cũ, bếp dầu: miếng đệm cách điện dưới lửa.
• Hộp Cashor, cầu chì: Sử dụng amiăng để cách nhiệt và nổ lửa.
• Hộp pin, hộp đựng thiết bị điện: Được bọc bên trong với amiăng.

4. Tác động đến sức khỏe con người

Amiăng là một chất cực kỳ nguy hiểm cho sức khỏe con người. Khi hít các sợi amiăng vi mô trong không khí, chúng có thể dính sâu vào phổi và gây ra một loạt các bệnh nghiêm trọng như bệnh amiăng, ung thư phổi và đặc biệt là biểu mô (ung thư trung biểu mô) – một dạng ung thư hiếm gặp nhưng rất ác tính. Những bệnh này thường có thời gian ủ bệnh kéo dài từ 10 đến 40 năm, khiến bệnh nhân không có triệu chứng cho đến khi bệnh tiến triển nghiêm trọng. Amiăng cũng liên quan đến ung thư thanh quản và ung thư buồng trứng. Tổ chức Y tế Thế giới đã xếp hạng amiăng thành nhóm gây ung thư nguy hiểm nhất và khuyến nghị loại bỏ hoàn toàn khỏi môi trường sống. Những người làm việc trong ngành xây dựng, cách nhiệt, khai thác khoáng sản hoặc sống gần amiăng là những vật thể cao. Không có mức độ phơi nhiễm nào được coi là an toàn, vì vậy lệnh cấm sử dụng nghiêm ngặt và kiểm soát amiăng là điều cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

5. Tác động đến sức khỏe con người

5.1. Amiăng trong không khí và đất

Khi các cửa hàng amiăng bị phá hủy, bị cháy hoặc xuống cấp, amiăng được phân phối vào môi trường:

• Sợi này có thể tồn tại hàng năm trong không khí nếu không được làm sạch cẩn thận.
• Có thể giải quyết xuống đất và giải phóng khi có gió hoặc xây dựng mạnh.

5.2. Ô nhiễm nước

Các amiăng trong các ống nước xi măng có thể được rửa sạch và giải phóng ra nước ngầm. Nhiều khu vực được phát hiện amiăng trong nước vượt quá ngưỡng an toàn (0,2 triệu sợi/L).

5.3. Tác động sinh thái

Mặc dù amiăng không tích lũy sinh học ở các sinh vật như kim loại nặng, nhưng sự tồn tại lâu dài trong đất và nước vẫn có thể ảnh hưởng đến chuỗi thức ăn và hệ vi sinh.

6. Sử dụng và cấm thực tế trên thế giới

6.1. Các quốc gia đã hoàn toàn bị cấm amiăng

Tính đến năm 2024, hơn 70 quốc gia đã cấm hoàn toàn việc sử dụng amiăng, bao gồm:

• Tất cả châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc.
• Úc, Canada, New Zealand, Brazil, Argentina.
• Một phần của các bang ở Hoa Kỳ (mặc dù không có lệnh cấm trên toàn quốc).

6.2. Các quốc gia cũng sử dụng amiăng trắng (Chrysotile)

Trung Quốc, Ấn Độ, Nga, Indonesia và Việt Nam vẫn cho phép sử dụng hạn chế hoặc kiểm soát.

Nga hiện là nhà sản xuất amiăng lớn nhất thế giới, chiếm ~ 55% thị phần toàn cầu.

Ở Việt Nam, tấm lợp xi măng amiăng màu trắng vẫn được sản xuất và sử dụng ở khu vực nông thôn.

Asbestos là một ví dụ điển hình về một vật liệu “ma thuật” của thế kỷ trước – nhưng trở thành một cơn ác mộng y tế và môi trường của thế kỷ này. Mặc dù giá rẻ và các tính chất vật lý là vượt trội, giá phải trả bằng sức khỏe con người và chi phí điều trị môi trường sau này là quá lớn.

Việc chuyển đổi sang các vật liệu thay thế an toàn, tăng cường giao tiếp cộng đồng, cũng như ban hành khung pháp lý mạnh mẽ là một bước không thể đảo ngược nếu bạn muốn bảo vệ các thế hệ tương lai.

Nguồn: https://merakicenter.edu.vn/ Tác giả: Nguyễn Lân dũng