Sầu Đông là gì? Giải mã ẩn ý câu thơ Truyện Kiều “Sầu đông càng khắc càng đầy”

Giải đáp về “Sầu đông” trong câu “Sầu đông càng khắc càng đầy”: Không phải là “Cây xoan”

Trên Tạp chí Hán Nôm số 6 (85) năm 2007, học giả Đào Thái Tôn (ĐTT) đã đưa ra ý kiến giải thích về câu 247 trong Truyện Kiều, một câu thơ cổ được khắc trong các bản Nôm như Liễu Văn đường (1866, 1871) và Thịnh Mỹ đường (1879): “愁冬強刻強苔”. Ông phiên âm câu này thành “Sầu Đông càng Khắc càng Dày” và cho rằng “Sầu Đông” ở đây chính là cây xoan, dựa trên hình ảnh lá xoan non mọc dày lên vào mùa xuân.

Tuy nhiên, cách giải thích này đã gây ra nhiều tranh luận. Trong bài viết “Một vài nhận xét về quyển Nghiên cứu văn bản Truyện Kiều của Đào Thái Tôn”, chúng tôi đã phản biện rằng chữ “đông” trong “Sầu Đông” phải được hiểu là một động từ, đi cùng với động từ “đầy”, chứ không thể là danh từ chỉ cây xoan. Chữ “sầu” mới là yếu tố then chốt, thể hiện nỗi buồn cứ tăng lên theo thời gian.

“Sầu đông” không phải là cây xoan, mà là nỗi sầu

Mặc dù nhiều người biết “sầu đông” là cây xoan, nhưng nghĩa này không phù hợp với ngữ cảnh câu thơ. “Sầu” ở đây phải được hiểu là “buồn rầu” như cách giải thích của Đào Duy Anh trong Từ điển Truyện Kiều.Nguyễn Văn Vĩnh, khi dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp, cũng đã dịch “sầu” là “tristesse” (nỗi buồn). Abel des Michels còn so sánh nỗi sầu của Kim Trọng như một chất lỏng chứa trong bình.

Việc ĐTT cho rằng Nguyễn Quảng Tuân chép lại ý kiến của Mai Quốc Liên là không chính xác. Chúng tôi đã viết về “đông” như một động từ từ trước đó rất lâu.

Cách lý giải của ĐTT rằng “vật càng đông lạnh càng co lại” là không đúng với nguyên lý đông đặc của nước. Chúng ta đều biết nước tăng thể tích khi đông lại. Nỗi sầu của Kim Trọng “kết đặc lại như nước đông”, càng lúc càng lớn.

Giải nghĩa câu thơ trong ngữ cảnh Truyện Kiều

Để hiểu rõ hơn câu 247, cần đặt nó trong mạch truyện:

Cho hay là thói hữu tình,

Đố ai dứt mối tơ mành cho xong.

Chàng Kim từ lại thư song,

Nỗi nàng canh cánh bên lòng biếng khuây.

Sầu đông càng khắc càng đầy,

Ba thu dọn lại một ngày dài ghê.

Kim Trọng tương tư Thúy Kiều, “canh cánh bên lòng biếng khuây”, không tránh khỏi buồn rầu. Nỗi buồn ấy lớn đến nỗi một ngày không gặp Kiều dài như ba năm.

ĐTT cho rằng Kim Trọng tương tư vào mùa xuân, không có lý do gì để sầu thảm, là một suy luận không hợp lý. Ca dao có câu “Nhất nhật bất kiến như tam thu hề” để diễn tả nỗi nhớ nhung da diết. Tương tư mà không gặp thì nỗi sầu càng thêm chồng chất.

“Đông” là động từ, “Đầy” mới là chính xác

Việc ĐTT cho rằng “Sầu Đông không mang nghĩa mối sầu mùa đông” là đúng, vì không ai hiểu như vậy cả. Chữ “Đông” ở đây phải là một động từ, như chữ “Đong”, và có thể phiên âm là “Đong”.

Ông ĐTT cũng phiên âm sai chữ “苔” (đầy) thành “Dày”. Các nhà nghiên cứu Truyện Kiều, kể cả Nguyễn Tài Cẩn, đều phiên âm là “Đầy”. Chính vì phiên âm sai mà ĐTT đã giải thích “Sầu Đông” là cây xoan, với hình ảnh lá xoan “dày lên” theo từng giờ. Lá cây không thể “dày lên” theo từng giờ như vậy.

Theo Từ điển tiếng Huế của Bùi Minh Đức, “Sầu đâu” (sầu đông, thầu đâu) là cây xoan tím. Theo Việt Nam từ điển của Lê Văn Đức, sầu đâu là loại cây có lá đắng và độc.

Không phải mùa xuân là mùa cây xoan trổ lá non. Những chùm lá cũng không “dày lên” theo từng giờ. Có thể đó là hình ảnh hoa xoan nở thành chùm màu tím, rồi rụng xuống như Nguyễn Bính đã tả.

Dù hoa xoan có đẹp đến đâu, “Sầu đông” trong câu “愁冬強刻強苔” cũng không thể hiểu là cây xoan.

Các dị bản và cách hiểu khác nhau

Các bản Nôm về sau đã sửa câu này thành:

• Nọa Phu Nguyễn Hữu Lập: “愁才冬強刻強苔” (Sầu đong càng khắc càng đầy)
• Kiều Oánh Mậu (1902): “愁才冬強拔強苔” (Sầu đong càng gạt càng đầy)
• Quan Văn đường (1906): “愁终強刻強苔” (Sầu chung càng khắc càng đầy)

Các bản quốc ngữ sau này cũng phiên âm và chú giải khác nhau:

• Bản Trương Vĩnh Ký (1875): “Sầu đong càng khắc càng đầy (Sự buồn rầu càng nghĩ thêm hoài)”
• Bản Phạm Kim Chi (1917): “Sầu đong càng gạt càng đầy (Đong lúa đong gạo hễ lắc nó thì vừa có chừng rồi, chớ cái sầu càng lắc nó càng thêm, nghĩa là nghĩ đến chừng nào thì thêm rầu chừng nấy).”
• Bản Bùi Kỷ – Trần Trọng Kim (1925): “Sầu đong càng khắc càng đầy (Cái sầu đong cho vơi đi thì chốc lại đầy cũng như nói: buồn muốn làm khuây mà không khuây được).”
• Bản Hồ Đắc Hàm (1929): “Sầu đong càng khắc càng đầy (Sầu đong là bởi câu “lòng sầu muôn hộc” trong cổ văn, ý nói sầu quá, nếu đem mà đong thì lắc mấy cũng không lưng cứ thấy đầy mãi).”

Việc ĐTT cho rằng chúng tôi chép theo Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu là không đúng, vì câu này đã có trong bản Hồ Đắc Hàm từ năm 1929.

Kết luận

Các nhà nghiên cứu Truyện Kiều từ xưa đến nay không ai hiểu “Sầu Đông” là cây xoan như Đào Thái Tôn. Mọi người đều hiểu “Sầu đông càng khắc càng đầy” là nỗi sầu của Kim Trọng kết lại thành khối, cứ đầy lên theo thời gian.

Dù “Sầu đông” có nghĩa là cây xoan trong Đại từ điển tiếng Việt, nhưng không thể áp dụng nghĩa này vào câu thơ của Nguyễn Du.

Tài liệu tham khảo

• Đào Duy Anh. Từ điển Truyện Kiều. Nxb. KHXH, H. 1974.
• Bùi Minh Đức. Từ điển tiếng Huế. Nxb. Văn học và Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004.
• Lê Văn Đức. Việt Nam từ điển (ghi lại trong Tự vị tiếng Việt miền Nam của Vương Hồng Sến). Nxb. Văn hóa, 1993.
• Nguyễn Tài Cẩn. Tư liệu Truyện Kiều.

Nguồn: https://merakicenter.edu.vn/ Tác giả: Nguyễn Lân dũng