Dân tộc Cao Lan: Nguồn gốc, Văn hóa & Phong tục độc đáo (A-Z)

Dân tộc Cao Lan là gì? Nguồn gốc và văn hóa

Dân tộc Cao Lan, một trong những cộng đồng dân tộc giàu bản sắc văn hóa tại Việt Nam, mang trong mình những nét độc đáo về ngôn ngữ, phong tục tập quán và lịch sử hình thành. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan về dân tộc Cao Lan, từ nguồn gốc, địa bàn sinh sống, đến những đặc trưng văn hóa tiêu biểu, góp phần làm phong phú thêm bức tranh đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Nguồn gốc và tên gọi

Người Sán Chay, hay còn gọi là Cao Lan, Sán Chởi, Sán Chấy, Sán Chí, Sán Chỉ, là tên gọi chính thức mang tính Nhà nước. Các tên gọi khác nhau xuất phát từ biến âm thổ ngữ, nhưng đều có chung ý nghĩa: “Người núi” (Sơn tử). Dân tộc Sán Chay được chia thành hai nhóm chính: nhóm Cao Lan nói ngôn ngữ Tày-Thái và nhóm Sán Chỉ nói ngôn ngữ Hán (Quảng Đông – Trung Quốc). Tại Yên Bái, người Sán Chay thuộc nhóm Cao Lan, sử dụng ngôn ngữ Tày-Thái.

Địa bàn sinh sống và kinh tế

Người Sán Chay ở Yên Bái vốn là những cư dân nông nghiệp, có kỹ năng canh tác lúa nước thành thạo. Tuy nhiên, nương rẫy vẫn đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế. Nhờ kinh nghiệm sản xuất, sự cần cù sáng tạo và sự hỗ trợ của Nhà nước, đồng bào Sán Chay tích cực tăng gia sản xuất, nâng cao năng suất cây trồng, vật nuôi.

Trong những năm gần đây, nhiều hộ gia đình đã phát triển mô hình trang trại VACR (vườn, ao, chuồng, rừng), kết hợp trồng lúa, chăn nuôi (bò, lợn, gà), thả cá và trồng rừng (quế, chè, sắn). Với kinh nghiệm canh tác lâu đời, người Sán Chay thường chọn những vùng đất thấp, có thung lũng để khai khẩn ruộng bậc thang trồng lúa. Bên cạnh đó, họ còn phát nương làm rẫy trên đồi để trồng ngô, lúa cạn, rau quả, bông dệt vải, kết hợp với săn bắt và hái lượm.

Hiện nay, vẫn còn những bản làng Sán Chay duy trì cả hình thức canh tác ruộng nước và nương rẫy. Trước đây, người dân thường chỉ canh tác một vụ mùa, sau đó tăng lên hai vụ lúa. Một số nơi đã thâm canh tới ba vụ lương thực. Với hai hình thức canh tác khác nhau, người Sán Chay sử dụng các loại nông cụ phù hợp.

Kiến trúc nhà ở

Nhà ở truyền thống của người Sán Chay là nhà sàn bốn mái, có sàn trong nhà và sàn phơi. Nhà thường có ba hoặc năm gian, được phân chia chức năng sinh hoạt rõ ràng. Gian giữa được dùng để đặt bàn thờ tổ tiên, hai gian bên cạnh là nơi nghỉ ngơi của các thành viên nam và nữ trong gia đình. Gian chái đầu nhà là nơi đặt bàn thờ hương hỏa (thần Bảo gia của dòng họ), gian chái cuối nhà là nơi bếp núc, buồng của con dâu hoặc con gái. Cầu thang được đặt ở gian này.

Cấu trúc nhà thường có thêm một ngôi nhà phụ bố trí theo kiểu thước thợ gắn liền với nhà chính. Gầm sàn nhà được dùng để nhốt gia súc (trâu, bò, lợn, gà), trên sàn là nơi để lương thực và các vật dụng khác. Quanh nhà thường có vườn rau nhỏ, ao cá và trồng cây ăn quả.

Người Sán Chay rất coi trọng sự sạch sẽ, ăn chín uống sôi và ở nơi cao ráo, thoáng mát.

Trang phục truyền thống

Người Sán Chay có kỹ thuật trồng bông dệt vải từ rất sớm. Bông được trồng vào tháng 4-5, thu hoạch vào tháng 9-10, sau đó kéo sợi, dệt vải và nhuộm các màu chàm, nâu, đỏ, vàng để may váy áo. Trang phục của người Sán Chay không thêu thùa nhiều màu sắc như một số dân tộc khác.

Phụ nữ mặc váy chàm dài ngang bắp chân, áo chàm dài ngang váy (về sau được nối thành hai phần khác màu, phần trên ngực màu đỏ hoặc nâu, phần dưới xanh chàm hoặc đen). Eo lưng thắt dao nhỏ có vỏ bao, dây dao dệt bằng chỉ màu với hoa văn mềm mại (hình sông núi, cỏ cây, thú rừng). Sau lưng đeo túi trầu cau nhỏ. Cổ và tay đeo vòng bạc, đầu búi tóc sau gáy, đội khăn chàm cuốn lật hai dải về phía sau. Khăn áo có thêu họa tiết đơn giản. Vào ngày lễ hội hoặc khi đi làm dâu, phụ nữ thường thắt ngang lưng dải vải xanh, đỏ, tím, vàng như cầu vồng. Chân cuốn xà cạp trắng.

Trang phục nam giới ngày xưa gồm búi tóc, khăn xếp màu chàm có thêu hoa văn, áo chàm dài hoặc ngắn, quần thung màu nâu hoặc trắng.

Quan hệ gia đình và xã hội

Người Sán Chay theo chế độ phụ hệ, người đàn ông đóng vai trò chủ đạo trong gia đình. Khi lập gia đình, không có tục ở rể, trừ trường hợp nhà gái không có con trai thì con rể sẽ ở rể suốt đời.

Đời sống văn hóa tinh thần

Văn hóa tinh thần của người Sán Chay rất phong phú, thể hiện qua tục ngữ, tín ngưỡng, lễ hội và nghệ thuật dân gian.

Tín ngưỡng: Đồng bào theo đạo Phật, đạo Nho và thờ cúng tổ tiên. Mỗi dòng họ thờ một vị thần Bảo gia riêng, lấy từ thập bát tú hoặc tứ linh theo quan niệm đạo Phật (ví dụ: họ Trần thờ Ngọc Hoàng, họ Hoàng thờ Nam Hoa, họ Lâm thờ Quan âm Bồ tát, họ Lý thờ Huyền Đế…). Ngoài ra, còn có tục thờ thần nước, thần Nông, thần Bếp lửa và thần bà Mụ.

Người Sán Chay quan niệm “Âm dương nhị lộ” (hai đường âm dương song hành) trong thờ cúng gia tiên. Khi cha mẹ qua đời, con cháu chia của cải mang theo cho người chết, bao gồm nông cụ, vũ khí và đặc biệt chú trọng việc làm “làn thai” (nhà cho người chết) bằng nứa non, dán giấy màu xanh đỏ tím vàng. Tục làm nhà cho người chết rất quan trọng, thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu.

Tục cưới xin: Trải qua các giai đoạn yêu nhau, ăn hỏi, dạm ngõ và đón dâu. Nhà trai lo sính lễ cưới và đón cô dâu về ở nhà chồng.

Văn hóa văn nghệ dân gian: Kho tàng văn hóa, văn nghệ dân gian của người Sán Chay rất đa dạng, đặc biệt là hát ví dân gian “Xình ca” hay “Xướng cọ”, với hàng chục tập sách hát bằng chữ Nôm Cao Lan. Các đêm hát “Slệch làu Slam” là chương trình hát đối đáp giao duyên giữa nam và nữ, kéo dài thâu đêm. Người Sán Chay tôn thờ “Sệch ca làu Slam” – nữ thánh thơ ca, và thỉnh mời vị thần này về chứng giám trong các cuộc hát ví.

Người Sán Chay ở Yên Bái đến nay vẫn giữ được một số điệu múa truyền thống như múa xúc tép, múa trống (tang sành), múa chày, múa “Păng Loòng” (cơm mới). Điệu múa “xúc tép” đã giành huy chương Bạc tại liên hoan ca múa nhạc dân tộc toàn quốc.

Chữ viết

Người Sán Chay không có chữ viết riêng, mà sử dụng hệ thống bộ chữ Hán Tự (phần biểu nghĩa, phần biểu âm) ghép lại thành chữ Nôm Sán Chay (giống như chữ Hán Nôm của người Kinh) để ghi chép sách cúng, sách dạy học, và các bài hát dân ca. Chỉ một số ít người (thường là con cháu thầy cúng) am hiểu và đọc được chữ Nôm Sán Chay.

Kết luận

Dân tộc Cao Lan, với những đặc trưng văn hóa độc đáo và phong phú, là một phần không thể thiếu trong bức tranh đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Việc tìm hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Cao Lan không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cộng đồng.

Tài liệu tham khảo:

“Một số đặc trưng các đồng bào dân tộc tỉnh Yên Bái”, do Ban Dân vận Tỉnh ủy xuất bản.

Nguồn: https://merakicenter.edu.vn/ Tác giả: Nguyễn Lân dũng