Chính Quyền Số: Thách Thức Nào Lớn Nhất & Giải Pháp Cho Việt Nam?

Chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, tác động sâu rộng đến mọi mặt của đời sống, đặc biệt là khu vực công, nơi thực thi quyền lực nhà nước. Quá trình này vừa mang lại cơ hội, vừa đặt ra không ít thách thức. Vậy, một trong những thách thức của chính quyền số là gì? Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những thách thức đó và gợi mở một số giải pháp cho Việt Nam.

Quyền lực nhà nước, với khả năng buộc các tổ chức, cá nhân phục tùng, được thực thi bởi các cơ quan nhà nước trên cơ sở pháp luật. Tuy nhiên, công cuộc chuyển đổi số đặt ra những thách thức không nhỏ trong quá trình này.

Thách Thức Đối Với Vấn Đề Giải Quyết Việc Làm

Sự trỗi dậy của công nghệ trong chuyển đổi số làm dấy lên lo ngại về tình trạng thất nghiệp. Diễn đàn Kinh tế Thế giới chỉ ra rằng, sự chuyển đổi này tác động đến các ngành công nghiệp toàn cầu, đặc biệt là trong lĩnh vực việc làm. Khoảng cách giữa công việc đòi hỏi sáng tạo, kỹ năng cao và công việc giản đơn ngày càng lớn. Tự động hóa và rô bốt hóa dần thay thế lao động thủ công, giản đơn, dẫn đến nguy cơ thất nghiệp gia tăng, đặc biệt ở các nước đang phát triển, nơi lao động tay nghề thấp chiếm tỷ lệ lớn.

Nhiều chính phủ đang nỗ lực giảm thiểu tỷ lệ thất nghiệp, như trường hợp Nam Phi với tỷ lệ thất nghiệp cao (26%). Theo Abdoullaev (2016), các hệ thống đổi mới cần cung cấp hướng dẫn trí tuệ cho phát triển và ứng dụng các sáng kiến số. Kỹ năng và kiến thức điện tử trở thành yếu tố cơ bản trong “xã hội thông minh” (Manda & Backhouse, 2016). Tuy nhiên, sự thiếu hụt kỹ năng này ở các nước đang phát triển là một trở ngại lớn, dẫn đến thất nghiệp và gây khó khăn cho chính phủ trong quản trị xã hội.

Thách Thức Đối Với Việc Quản Lý Khu Vực Doanh Nghiệp

Doanh nghiệp nhanh chóng ứng dụng công nghệ mới, tạo ra các mô hình kinh doanh mới (thương mại điện tử, phần mềm, v.v…). Điều này khiến chính phủ phải tìm giải pháp thích ứng. Cần chuẩn bị tốt hơn để tái cấu trúc thể chế quản lý, tránh tình trạng lũng đoạn, chuyển giá, trốn thuế, gây thất thoát cho nhà nước.

Các doanh nghiệp FDI sử dụng công nghệ để “chuyển giá” tinh vi trong nhiều lĩnh vực, gây áp lực lên cơ quan thuế và quản lý. Các tập đoàn đa quốc gia, xuyên quốc gia lợi dụng chuyển đổi số để tạo ra những bước đột phá, nhưng cũng gây khó khăn cho công tác quản lý dòng vốn và chuyển giá. Mặc dù khu vực này đóng góp vào chuyển giao công nghệ và đào tạo lao động, chính phủ vẫn đối mặt với thách thức lớn về năng lực quản lý.

Thách Thức Đối Với Việc Nâng Cấp Cơ Sở Hạ Tầng Thông Tin

Hạ tầng công nghệ thông tin kém là một trở ngại lớn cho chuyển đổi số ở các nước đang phát triển. Tỷ lệ thâm nhập băng thông rộng còn thấp so với các nước phát triển, nơi dẫn đầu về băng thông rộng và cơ sở hạ tầng. Thâm nhập băng thông rộng là điều kiện để chuyển đổi sang xã hội thông minh, dựa trên kết nối kỹ thuật số, công nghệ tiên tiến, kỹ năng, tri thức và sáng tạo. Hạ tầng công nghệ thông tin liên quan đến chính phủ điện tử, quản lý xã hội thông minh, quản lý kinh tế số – thương mại điện tử… đang là những thách thức lớn đối với các chính phủ.

Thách Thức Đối Với Năng Lực Thích Ứng Và Tác Phong Làm Việc Của Đội Ngũ Cán Bộ Lãnh Đạo, Quản Lý Nhà Nước

Tính thứ bậc và mệnh lệnh hành chính là đặc trưng của bộ máy quản lý nhà nước, đảm bảo vận hành thống nhất, hiệu lực và hiệu quả. Tuy nhiên, đây cũng là một rào cản đối với yêu cầu về tính đột phá, tốc độ, sáng tạo, điện tử của chuyển đổi số. Năng lực ứng dụng công nghệ mới và tác phong làm việc hiện đại, năng động của đội ngũ lãnh đạo đang là một trở ngại.

Thách Thức Trong Việc Bảo Đảm An Ninh, An Toàn Và Trật Tự Xã Hội

An ninh mạng, chiến tranh mạng, tội phạm công nghệ cao, truyền bá tư tưởng… đang đặt ra thách thức lớn đối với chính phủ các nước. Các vấn đề xã hội mới nảy sinh (tương tác xã hội yếu, trầm cảm, bất bình đẳng, tội phạm xã hội) rất khó kiểm soát. Đây là mặt trái của phát triển công nghệ số, đòi hỏi sự quản lý hiệu quả từ nhà nước.

Việt Nam cũng đối mặt với những thách thức chung này. Bên cạnh đó, với đặc thù về lịch sử, văn hóa, hệ tư tưởng và cách thức thực thi quyền lực, quản lý nhà nước ở Việt Nam còn gặp một số thách thức riêng.

Thách Thức Đối Với Việc Đổi Mới Tư Duy Và Hành Động Ứng Phó Trong Quản Lý Nhà Nước

Đây là thách thức trực diện và tiên quyết trong đổi mới tổ chức thực thi quyền lực nhà nước. Trong bối cảnh hiện nay, đối tượng của thực thi quyền lực nhà nước là doanh nghiệp, người dân và xã hội đã thay đổi nhanh chóng nhờ chuyển đổi số. Điều này đòi hỏi tư duy và cách ứng phó mới từ chủ thể quản lý. Tư duy cũ “cái gì phức tạp, cái gì không quản lý được thì cấm” không còn phù hợp.

Trong quản lý xã hội, các khái niệm “xã hội mở”, “xã hội thông minh”, “công dân toàn cầu”… đã trở nên quen thuộc. Quản lý hành chính/cung cấp dịch vụ công/huy động nguồn lực đối với những đối tượng này đòi hỏi sự thay đổi mạnh mẽ, bắt đầu từ tư duy của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý. Cần chuyển từ “mệnh lệnh hành chính bắt buộc”, “xin cho, nguyên tắc” hay “xử phạt, cấm đoán” sang tư duy và hành động linh hoạt, mềm dẻo hơn như “đối thoại, đàm phán, hợp tác, kết nối”. Tuy nhiên, những bước chuyển như vậy không dễ dàng trong thực thi quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay.

Thách Thức Đối Với Việc Xây Dựng Một Nền Quản Trị Nhà Nước Hiện Đại

Mục tiêu cải cách nền quản trị công ở Việt Nam là hướng đến một nền quản trị hiện đại. Tiêu chí đánh giá có thể dựa trên ba phương diện: bộ máy hành chính hiện đại (ứng dụng khoa học, công nghệ thông tin; chính phủ điện tử), con người hiện đại (năng lực ứng dụng, thích ứng với công nghệ thông tin của đội ngũ cán bộ), và cơ chế, thể chế hiện đại (hệ thống quy định, nền tảng pháp lý). Cả ba phương diện này đều đang đặt ra những thách thức lớn trong tiến trình cải cách quản trị nhà nước thích ứng với chuyển đổi số ở Việt Nam.

Kết Luận

Chuyển đổi số đặt ra những thách thức lớn đối với thực thi quyền lực nhà nước nói chung, trong đó có Việt Nam. Bên cạnh những thách thức phổ quát (quản lý thất nghiệp, doanh nghiệp, hạ tầng thông tin), nổi lên những thách thức về đổi mới tư duy quản lý và xây dựng nền quản trị công hiện đại. Để thích ứng và đổi mới, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng cả về tâm thế và năng lực của Nhà nước. Cần nghiên cứu, khảo sát, đánh giá hạn chế và yếu kém để đưa ra các giải pháp xác đáng và hiệu quả.