Huyết thanh kháng dại: Cẩm nang phòng ngừa bệnh dại hiệu quả từ chuyên gia

Bệnh dại là một bệnh nhiễm virus nguy hiểm, có thể gây tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Huyết thanh kháng dại đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự lây lan của virus dại trong cơ thể. Vậy, huyết thanh kháng dại là gì và khi nào cần sử dụng? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết này để có những kiến thức cần thiết, bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.

1. Tổng quan về huyết thanh kháng dại

Bệnh dại là bệnh viêm não tủy cấp tính do virus dại gây ra, lây truyền chủ yếu qua vết cắn, cào, hoặc liếm của động vật bị dại lên vùng da bị tổn thương. Virus cũng có thể lây từ người sang người qua cấy ghép mô hoặc tiếp xúc với chất tiết của người bệnh. Thời gian ủ bệnh thường từ 1-3 tháng, nhưng có thể ngắn hơn (9 ngày) hoặc kéo dài đến vài năm, tùy thuộc vào mức độ tổn thương, vị trí vết cắn, và lượng virus xâm nhập.

Bệnh dại phổ biến ở châu Á và châu Phi, trong đó có Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh miền núi, với chó và mèo là nguồn lây chính. Bệnh thường tăng cao vào mùa hè (tháng 5-8). Các triệu chứng lâm sàng bao gồm sợ nước, sợ gió, co giật, liệt và dẫn đến tử vong. Tỷ lệ tử vong khi lên cơn dại gần như 100%. Tuy nhiên, bệnh dại có thể phòng ngừa bằng vắc-xin và huyết thanh kháng dại.

Huyết thanh kháng dại là dung dịch không màu hoặc vàng nhạt, chứa kháng thể kháng virus dại, được sử dụng để điều trị dự phòng bệnh dại khi bệnh nhân có vết thương mức độ III (theo Quyết định số 1622/QĐ-BYT của Bộ Y tế) và chưa được tiêm vắc-xin phòng dại trước phơi nhiễm. Huyết thanh này tạo miễn dịch thụ động, giúp trung hòa và làm chậm sự lan tỏa virus dại, bảo vệ người bệnh cho đến khi vắc-xin kích thích cơ thể sản sinh kháng thể chủ động.

Globulin miễn dịch kháng dại (RIG) được điều chế từ huyết tương hoặc huyết thanh của người khỏe mạnh đã được tiêm vắc-xin dại, đảm bảo không chứa kháng nguyên viêm gan B (HBsAg), kháng thể kháng HCV và HIV. Hàm lượng kháng thể trung hòa virus dại đạt ít nhất 150 UI/ml. Huyết thanh kháng dại (ERIG) có nguồn gốc từ huyết thanh ngựa, chứa tối thiểu 1000 UI kháng thể kháng dại tinh khiết trong mỗi 5ml dung dịch tiêm.

Hiện nay, huyết thanh kháng dại SAR do Viện vắc xin và sinh phẩm y tế Nha Trang sản xuất là chủ yếu ở Việt Nam. SAR chứa kháng thể kháng virus dại tinh chế từ ngựa, mỗi lọ 5ml chứa 1000 UI, có tác dụng tạo miễn dịch thụ động, trung hòa và làm chậm sự lan tỏa virus dại, dùng cho người bị phơi nhiễm virus dại.

2. Chỉ định điều trị dự phòng bệnh dại theo hướng dẫn của Bộ Y tế

Theo Quyết định số 1622/QĐ-BYT ngày 08/5/2014 của Bộ Y tế, huyết thanh kháng dại được chỉ định trong các trường hợp sau:

• Vết cắn sâu, nhiều vết hoặc vết cắn ở vùng đầu, mặt, cổ, đầu ngón tay, bộ phận sinh dục: Do các vị trí này gần hệ thần kinh trung ương, virus dại có thể nhanh chóng xâm nhập và gây bệnh.
• Vết cắn hoặc cào gây chảy máu niêm mạc: Niêm mạc là lớp màng mỏng bao phủ các hốc tự nhiên của cơ thể (mắt, mũi, miệng, bộ phận sinh dục), dễ bị virus tấn công.
• Tiếp xúc với dơi hoặc động vật hoang dã nghi dại: Dơi và động vật hoang dã có nguy cơ mang virus dại cao hơn so với động vật nuôi.
• Người có hệ miễn dịch suy yếu: Do HIV/AIDS, ung thư, hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
• Người chưa được tiêm phòng dại hoặc tiêm phòng không đầy đủ: Cần tạo miễn dịch thụ động nhanh chóng để bảo vệ cơ thể.

3. Hướng dẫn sử dụng huyết thanh kháng dại SAR

Huyết thanh kháng dại SAR được tiêm bắp với liều 40 UI/kg trọng lượng cơ thể, giúp tạo nhanh miễn dịch thụ động, bảo vệ người bệnh cho đến khi vắc-xin tạo ra kháng thể chủ động. Kháng thể thụ động xuất hiện sau 24 giờ.

Thời điểm tiêm:

• Tiêm một lần duy nhất, tốt nhất là vào ngày đầu tiên sau khi bị cắn, cùng với vắc-xin phòng dại, nhưng khác bơm kim tiêm và vị trí tiêm.
• Nếu không tiêm được vào ngày đầu, có thể tiêm đến ngày thứ 7 sau khi tiêm liều vắc-xin đầu tiên.
• Sau ngày thứ 7, không tiêm huyết thanh kháng dại vì vắc-xin đã bắt đầu kích thích cơ thể sản sinh kháng thể chủ động. Tiêm huyết thanh lúc này có thể ức chế quá trình này.
• Không tiêm quá liều khuyến cáo để tránh ức chế tạo kháng thể chủ động.

Cách sử dụng:

1. Thử phản ứng mẫn cảm: Tiêm một lượng nhỏ huyết thanh và theo dõi trong 15 phút. Nếu đường kính quầng đỏ quanh vùng tiêm lớn hơn 1cm, phản ứng dương tính; nhỏ hơn 1cm, phản ứng âm tính.
2. Pha loãng và tiêm: Huyết thanh kháng dại có thể pha loãng với nước muối sinh lý để tiêm phong bế toàn bộ vết thương. Phần còn lại tiêm bắp ở vị trí khác với vị trí tiêm vắc-xin.
3. Theo dõi sau tiêm: Theo dõi bệnh nhân tại chỗ từ 30 phút đến 1 giờ sau tiêm.

Lưu ý quan trọng:

• Luôn tiêm vắc-xin phòng dại đầy đủ số mũi cơ bản sau khi tiêm huyết thanh.
• Tiêm phòng uốn ván và sử dụng kháng sinh nếu cần thiết để chống bội nhiễm.

4. Chỉ định và chống chỉ định

Chỉ định:

• Người bị chó dại hoặc động vật dại cắn, cào rách da.
• Niêm mạc bị dính nước dãi của động vật nghi dại.
• Vùng da trầy xước, chảy máu bị động vật liếm.

Chống chỉ định:

• Người có hệ miễn dịch suy giảm.
• Người quá mẫn với huyết thanh có nguồn gốc từ ngựa hoặc bất kỳ thành phần nào của huyết thanh.

Thận trọng:

• Người có tiền sử dị ứng cần được bác sĩ theo dõi trực tiếp.
• Nếu phản ứng mẫn cảm dương tính, cần giải mẫn cảm bằng phương pháp Besredka trước khi tiêm huyết thanh.
• Thận trọng với người bị giảm tiểu cầu hoặc rối loạn đông máu.
• Không trộn lẫn vắc-xin phòng dại và kháng huyết thanh, sử dụng bơm kim tiêm riêng và tiêm khác vị trí.
• Không tiêm huyết thanh kháng dại vào tĩnh mạch.

5. Tác dụng không mong muốn

Một số tác dụng không mong muốn có thể xảy ra sau khi tiêm huyết thanh kháng dại:

• Tại chỗ: Tổn thương loét hoặc căng cứng cơ tại vị trí tiêm.
• Toàn thân: Sốt nhẹ, nổi mề đay, ban đỏ, phù nề, đau khớp, mệt mỏi.
• Hiếm gặp: Choáng, sốc phản vệ, viêm khớp, viêm thận.

Phản ứng dị ứng có thể xảy ra ngay lập tức, sau vài giờ, vài ngày hoặc thậm chí sau 10 ngày. Để huyết thanh kháng dại phát huy tối đa tác dụng, cần tiêm đúng thời điểm và tuân thủ chặt chẽ phác đồ tiêm vắc-xin phòng dại của bác sĩ, đồng thời vệ sinh vết thương đúng cách ngay sau khi phơi nhiễm.

Lưu ý: Bài viết này chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế cho lời khuyên của chuyên gia y tế. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ để có phương pháp điều trị phù hợp.

Nguồn: Tham khảo thông tin từ Bộ Y tế và các nghiên cứu khoa học về bệnh dại.

Nguồn: https://merakicenter.edu.vn/ Tác giả: Nguyễn Lân dũng