Phù Tay Sau Ung Thư Vú: Nguyên Nhân, Phòng Ngừa, Điều Trị Hiệu Quả

Phù tay là một biến chứng thường gặp ở những bệnh nhân đã trải qua quá trình điều trị ung thư vú, đặc biệt là phẫu thuật hoặc xạ trị tại vùng vú và nách. Biến chứng này xảy ra do sự mất tính toàn vẹn của hệ bạch huyết xung quanh, dẫn đến tình trạng ứ trệ dịch bạch huyết và gây sưng phù ở cánh tay. Mặc dù phù tay không phải là một tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, nhưng nó có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống và các hoạt động sinh hoạt hằng ngày của người bệnh. Việc hiểu rõ về nguyên nhân, thời điểm xuất hiện cũng như các biện pháp phòng ngừa và điều trị phù tay đóng vai trò quan trọng trong việc giúp bệnh nhân ung thư vú vượt qua giai đoạn phục hồi một cách hiệu quả nhất. Bài viết này được tư vấn chuyên môn bởi BSCK II Phùng Thị Phương Chi – Bác sĩ Chuyên khoa Ung bướu – Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Central Park, nhằm cung cấp những thông tin chi tiết và đáng tin cậy về tình trạng phù tay sau điều trị ung thư vú.

1. Vì sao bị phù tay sau điều trị ung thư vú?

Trong điều trị ung thư nói chung và ung thư vú nói riêng, mục tiêu chính là kéo dài thời gian sống, giảm nguy cơ tái phát ở giai đoạn sớm, hoặc giảm nhẹ triệu chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân ở giai đoạn muộn. Tuy nhiên, dù lựa chọn phương pháp điều trị nào, bên cạnh những lợi ích mong muốn, luôn tiềm ẩn nguy cơ về tác dụng phụ và biến chứng. Một trong những biến chứng đáng chú ý sau điều trị ung thư vú là tình trạng phù tay, hay còn gọi là phù bạch huyết cánh tay.

Nguyên nhân chính dẫn đến phù tay là do phẫu thuật hoặc xạ trị tại vùng vú và nách làm tổn thương hoặc phá vỡ cấu trúc của hệ bạch huyết xung quanh. Hệ bạch huyết đóng vai trò quan trọng trong việc dẫn lưu dịch từ các mô về tim. Khi hệ thống này bị gián đoạn, dịch bạch huyết không thể lưu thông bình thường mà bị ứ trệ, dẫn đến tích tụ và gây sưng phù ở cánh tay cùng bên.

Hiện nay, các nhà khoa học vẫn chưa thể lý giải vì sao tình trạng phù tay chỉ xảy ra ở một số bệnh nhân mà không phải tất cả những người đã điều trị ung thư vú. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã xác định được một số yếu tố làm tăng nguy cơ phù tay như: có di căn hạch nách, phẫu thuật hoặc xạ trị trực tiếp vào vùng nách, béo phì, hoặc nhiễm trùng tại chi trên. Việc nhận biết các yếu tố nguy cơ này giúp bệnh nhân và bác sĩ có thể chủ động hơn trong việc phòng ngừa và theo dõi.

2. Khi nào bị phù tay sau điều trị ung thư vú?

Phù tay có thể xuất hiện vào những thời điểm khác nhau sau điều trị ung thư vú, đôi khi sớm ngay sau phẫu thuật hoặc muộn hơn, thường là sau 2 năm. Tình trạng này cũng có thể được khởi phát hoặc trở nên trầm trọng hơn do các yếu tố như nhiễm trùng hoặc chấn thương.

Phù tay có hai dạng biểu hiện chính:

• Cấp tính: Thường xuất hiện sớm sau phẫu thuật, có thể chỉ thoáng qua hoặc tự khỏi trong vòng 3 đến 6 tháng. Đây là dạng ít nghiêm trọng hơn và thường dễ kiểm soát.
• Mạn tính: Tình trạng phù tay xuất hiện tăng dần và kéo dài ít nhất 3 tháng. Khi phù tay đã chuyển sang giai đoạn mạn tính, việc kiểm soát nó trở nên khó khăn hơn và thường không thể loại bỏ hoàn toàn. Dù không đe dọa tính mạng, phù tay mạn tính ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hàng ngày, khiến bệnh nhân cảm thấy khó chịu, nặng nề, và hạn chế vận động.

Mục tiêu của chúng ta khi phòng ngừa hay điều trị phù tay là:

• Tăng cường lưu thông bạch huyết ở tay bên bị ảnh hưởng.
• Giúp hệ bạch huyết của các phần khác của cơ thể hoạt động hiệu quả hơn.
• Ngăn chặn các biến chứng do phù tay gây ra, như nhiễm trùng hoặc xơ hóa mô.

3. Làm cách nào để phòng ngừa phù bạch huyết cánh tay?

Nếu bạn thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị phù tay, việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa và chăm sóc cẩn thận cho cánh tay bên bệnh là vô cùng cần thiết để giảm thiểu nguy cơ mắc phải và làm giảm mức độ nghiêm trọng nếu tình trạng phù tay tiến triển.

3.1. Chăm sóc da cẩn thận

Làn da là hàng rào bảo vệ đầu tiên chống lại nhiễm trùng, đặc biệt quan trọng với người có nguy cơ phù bạch huyết:

• Giữ vệ sinh da: Rửa tay và vùng da cánh tay bên bệnh bằng xà phòng dịu nhẹ mỗi ngày để loại bỏ vi khuẩn và bụi bẩn.
• Dưỡng ẩm: Sử dụng kem dưỡng da có độ pH trung tính vào buổi sáng và tối để giữ cho làn da mềm mại, tránh khô ráp và nứt nẻ. Thoa kem nhẹ nhàng theo chiều lông mọc để tránh kích ứng.
• Bảo vệ khỏi nắng nóng: Luôn sử dụng kem chống nắng có chỉ số SPF tối thiểu 30 khi ra ngoài để bảo vệ da khỏi tác hại của tia UV.
• Tránh nhiệt độ cực đoan: Không nên tắm hơi hoặc tiếp xúc với nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh, vì chúng có thể làm giãn nở mạch máu và tăng tích tụ dịch.

3.2. Tránh viêm nhiễm hay chấn thương

Bất kỳ vết cắt, vết xước hoặc côn trùng cắn nào cũng có thể là cửa ngõ cho vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng, làm trầm trọng thêm tình trạng phù:

• Chăm sóc móng: Không cắt da thừa xung quanh móng để tránh tổn thương.
• Cạo lông an toàn: Khi cần cạo lông nách, ưu tiên sử dụng dao cạo điện hoặc kem làm rụng lông thay vì lưỡi dao cạo thông thường, để giảm nguy cơ cắt xước da.
• Bảo vệ khi làm việc: Đeo găng tay khi làm vườn, nấu ăn hoặc thực hiện các công việc có nguy cơ gây tổn thương da.
• Phòng chống côn trùng: Sử dụng kem chống côn trùng, chống muỗi đốt khi cần thiết.
• Xử lý vết thương nhỏ: Nếu bị vết xước nhỏ hoặc côn trùng cắn, hãy rửa sạch ngay bằng xà phòng và nước, sau đó bôi kem kháng khuẩn. Bạn nên đến gặp bác sĩ nếu có dấu hiệu viêm đỏ, sưng tấy hoặc vết thương không lành.
• Tránh thủ thuật y tế: Hạn chế tối đa việc lấy máu hay tiêm truyền trên tay bên bệnh.
• Tư thế ngủ: Khi ngủ, tránh nằm nghiêng đè lên tay bên bị ảnh hưởng.

3.3. Tập thể dục

Tập luyện thường xuyên với các bài tập chống phù tay voi hay bài tập vật lý trị liệu phù bạch huyết tay là một biện pháp hữu ích để kích thích lưu thông bạch huyết và duy trì chức năng vận động.

• Tăng cường vận động: Chú ý tập vai, tập tay và các bài tập hít thở sâu để thúc đẩy dòng chảy của dịch bạch huyết.
• Tiến độ hợp lý: Thực hiện các động tác một cách nhẹ nhàng, từ từ tăng số lượng và cường độ của bài tập đến mức độ vừa phải, phù hợp với thể lực cá nhân.
• Tránh vận động quá sức: Tránh các động tác mạnh hoặc phải thực hiện trong thời gian kéo dài, chẳng hạn như nâng, đẩy, chà, kéo hay mang vác vật nặng. Các động tác này có thể làm căng hệ bạch huyết và làm tăng phù nề. Các bài tập giảm sưng phù tay nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia vật lý trị liệu để đạt hiệu quả tốt nhất.

3.4. Các phương pháp khác

• Duy trì cân nặng: Giữ cân nặng lý tưởng thông qua chế độ ăn hợp lý và tăng cường vận động là một yếu tố quan trọng, vì béo phì có thể làm tăng nguy cơ phù tay.
• Khi đi máy bay: Nếu chuyến bay kéo dài hơn 4 tiếng rưỡi, bạn nên mang găng tay băng ép trước, trong và sau vài tiếng bay để hỗ trợ lưu thông và giảm sưng.
• Theo dõi kích thước tay: Đo kích thước hai tay thường xuyên là một biện pháp không trực tiếp phòng ngừa nhưng giúp phát hiện phù tay ở giai đoạn sớm, từ đó việc kiểm soát và điều trị sẽ dễ dàng hơn.

4. Phù tay có điều trị được không?

Khi tình trạng phù tay đã xuất hiện, việc điều trị để loại bỏ hoàn toàn phù là rất khó. Tuy nhiên, chúng ta có thể kiểm soát, ngăn không cho phù tiến triển nặng hơn, giúp giảm triệu chứng và phòng ngừa viêm nhiễm. Việc điều trị phù tay cần sự phối hợp đồng thời nhiều biện pháp để mang lại hiệu quả tối đa và nên được bắt đầu càng sớm càng tốt khi có dấu hiệu.

Các biện pháp điều trị phù tay bao gồm:

• Chăm sóc da và tránh viêm nhiễm hay chấn thương: Tương tự như các biện pháp phòng ngừa, việc giữ da sạch sẽ, dưỡng ẩm và bảo vệ da khỏi tổn thương là nền tảng quan trọng trong quá trình điều trị.
• Tập thể dục: Các bài tập vật lý trị liệu phù bạch huyết tay, kết hợp với việc mang găng tay băng ép hoặc áo ngực ép chuyên dụng khi tập, sẽ đạt được hiệu quả tối ưu trong việc kích thích dẫn lưu dịch bạch huyết. Các động tác này giúp tăng cường vận động phục hồi chức năng tay bị phù.
• Nâng cao tay: Đặt tay ở vị trí cao hơn tim nhưng dưới vai khi nghỉ ngơi, ví dụ bằng cách kê một chiếc gối nhỏ dưới cẳng tay. Tránh nâng cao tay quá vai quá lâu hoặc giữ tay ở cùng một vị trí quá lâu, điều này có thể gây căng cơ hoặc chèn ép.
• Băng ép bằng găng tay:
  • Không nên sử dụng khi phù tay nhiều và da đang bị tổn thương.
  • Chọn kích cỡ găng tay phù hợp, đảm bảo cảm giác thoải mái, không quá chặt cũng không quá lỏng.
  • Nên mang găng tay cả ngày và tháo ra vào ban đêm.
  • Trong thời tiết nóng, có thể chọn găng tay làm bằng chất liệu cotton hoặc làm lạnh găng tay trước khi mang bằng cách đặt vào túi nhựa và để vào tủ lạnh.
  • Vệ sinh găng tay theo hướng dẫn của nhà sản xuất và thay găng tay mới mỗi 6 tháng để duy trì mức ép phù hợp với tình trạng phù tay.
  • Hiệu quả của việc mang găng tay băng ép cao nhất khi kết hợp với vận động (như tập thể dục, làm vườn, làm việc nhà) và ít hiệu quả nhất khi nghỉ ngơi.
• Băng ép bằng gạc quấn: Biện pháp này thường được ưu tiên sử dụng khi phù tay nhiều và da có tổn thương. Băng quấn nhiều lớp được áp dụng lên tay bị phù mỗi 1-2 ngày, trong thời gian khoảng 2-4 tuần cho đến khi phù giảm. Sau đó, bệnh nhân có thể được chuyển sang sử dụng găng tay băng ép để duy trì hiệu quả và tiếp tục kiểm soát phù tay.
• Massage: Kỹ thuật xoa bóp giảm phù nề cánh tay, đặc biệt là dẫn lưu bạch huyết thủ công, nên được thực hiện hàng ngày và theo một trình tự các động tác nhất quán. Tránh thoa dầu hoặc kem trên da trong lúc massage để đảm bảo độ ma sát cần thiết giữa bàn tay và da, giúp đẩy dịch hiệu quả hơn.
• Phẫu thuật: Hiện nay có nhiều biện pháp phẫu thuật tiên tiến như nối bạch huyết – tĩnh mạch, ghép hạch, cắt bỏ, hút mỡ, và ghép hạch bạch huyết cùng với tái tạo vi phẫu. Các phương pháp này được xem xét cho những trường hợp phù nặng hoặc không đáp ứng với các biện pháp điều trị bảo tồn.
• Miếng dán cơ Kinesio: Băng Kinesio là một loại băng dán đặc biệt thường được sử dụng trong chấn thương thể thao. Khi dán đúng cách, nó giúp nâng da trong quá trình di chuyển, từ đó thúc đẩy dẫn lưu bạch huyết. Ngoài ra, băng dán này cũng có thể giúp làm mềm và giảm xơ cứng mô.

Trên đây là những kiến thức cơ bản về biến chứng phù tay sau điều trị ung thư vú. Phù tay hoàn toàn có thể được kiểm soát và cải thiện đáng kể nếu người bệnh tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc điều trị và chăm sóc da, kết hợp với chuỗi bài tập chống sưng phù tay và các phương pháp vật lý trị liệu phù hợp. Đừng ngần ngại tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia y tế để có kế hoạch điều trị cá nhân hóa hiệu quả nhất. Chúc bạn luôn khỏe mạnh.

Nguồn: https://merakicenter.edu.vn/ Tác giả: Nguyễn Lân dũng