Trách nhiệm công dân của nhà văn: Sáng tạo vì con người & phẩm giá

Văn học nghệ thuật là tài sản vô giá của mỗi quốc gia, và việc phát hiện, bồi dưỡng, trân trọng tài năng văn học nghệ thuật là trách nhiệm chung của toàn xã hội, đặc biệt là của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị. Tự do sáng tạo cần được tôn trọng, tạo điều kiện để văn nghệ sĩ phát huy tối đa tiềm năng. Nghị quyết 23-NQ/TW đã nhấn mạnh vai trò của văn nghệ sĩ trong việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Bài viết này của merakicenter.edu.vn tập trung bàn về trách nhiệm công dân của nhà văn, đó là sáng tạo ra những tác phẩm có giá trị, vì con người và phẩm giá con người.

Văn học được xem là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội, còn nhà văn là thư ký của thời đại. Hiện thực cuộc sống đa dạng với niềm vui, nỗi buồn, hạnh phúc, khổ đau, cái cao cả và thấp hèn. Vậy, nhà văn – người thư ký của thời đại – cần ứng xử như thế nào với hiện thực ấy qua những sáng tạo của mình? Tinh thần của Nghị quyết 23-NQ/TW đòi hỏi nhà văn phải thể hiện tinh thần nhập cuộc, ý thức về trách nhiệm của người cầm bút trước cuộc sống.

Mọi công dân đều có trách nhiệm với đất nước, dân tộc, và nhà văn cũng vậy. Bằng lao động sáng tạo, nhà văn không thể đứng ngoài những vấn đề lớn lao của đất nước, dân tộc, không thể thờ ơ trước những biến cố của thời cuộc, không thể ngoảnh mặt làm ngơ trước những góc khuất của đời sống xã hội và thân phận con người. Văn chương trước hết và luôn luôn phải viết về cuộc sống và con người! Mối quan tâm lớn nhất của nhà văn là viết cho cuộc sống, viết cho con người. Một nhà văn có trách nhiệm với cuộc sống sẽ khát khao sáng tạo ra những tác phẩm giúp con người tự khám phá, hiểu biết, nâng cao niềm tin vào bản thân, hướng tới chân lý và cái đẹp của cuộc đời.

Con người là giá trị văn hóa cao nhất, là giá trị của mọi giá trị. Hoàn thiện nhân cách, nhân tính của con người chính là sứ mệnh cao cả của văn học, là nỗ lực cao nhất mà người cầm bút cần đạt đến. Mỗi tác phẩm ra đời là một thành quả nghệ thuật chứa đựng tâm huyết của nhà văn, nơi gửi gắm những tình cảm, cảm xúc, khát vọng chân thành và mãnh liệt nhất về con người và cuộc đời. Dưới mỗi con chữ là biết bao xúc động, tình yêu và cả những nỗi đau đời trong tâm hồn nhạy cảm của người cầm bút. Bởi lẽ, dù viết về đề tài gì, nói về vấn đề gì, tác phẩm luôn thể hiện rõ quan điểm, thái độ của nhà văn trước cuộc sống. Văn chương không chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện thực, mà còn gửi gắm những thông điệp về tư tưởng, những chuẩn mực về tình cảm và thẩm mỹ đối với xã hội và con người.

Khi thực hiện sứ mệnh sáng tạo, nhà văn nỗ lực tận hiến hết mình với khát khao cho ra đời những tác phẩm có giá trị. Họ không chỉ hướng tâm hồn con người đến chân, thiện, mỹ, mà còn giúp con người tự hoàn thiện, trở nên nhân ái và tốt đẹp hơn. Trách nhiệm của nhà văn thể hiện rõ ở chỗ, những tác phẩm văn chương đích thực ra đời từ cảm xúc, sự chân thành và khát khao sáng tạo mãnh liệt, chứ không phải là sản phẩm hời hợt, máy móc, áp đặt, nhạt nhẽo, nịnh bợ, lòe bịp, mị dân hay chỉ để thỏa mãn những dục vọng tầm thường.

Cuộc sống luôn chờ đợi những tác phẩm có giá trị. Nhất là hiện nay, khi đời sống con người phải đối mặt với nhiều thách thức, bất trắc, âu lo, độc giả càng mong chờ những tác phẩm đi sâu vào thân phận con người – những tác phẩm mà số phận nhân vật có thể chạm đến trái tim mỗi người. Những tác phẩm cho con người, vì phẩm giá con người chính là những viên gạch xây đắp và kết nối tình yêu thương, lòng nhân ái giữa người với người trong xã hội. Thông qua đó, nhà văn khơi gợi niềm trắc ẩn, khát vọng khôi phục và bảo vệ cái cao cả, tốt đẹp của cuộc đời, ý thức phản kháng cái ác.

Giáo sư Nguyễn Văn Hạnh từng viết, văn chương không thể thay thế kinh tế, chính trị và các lĩnh vực khác, nhưng ngược lại, không lĩnh vực nào có thể thay thế văn chương trong việc giúp con người hiểu cuộc sống, hiểu chính mình, sống có tình thương, đạo lý, văn hóa, vượt qua cái tầm thường, giả dối, để thăng hoa, ước mơ và vươn tới chân, thiện, mỹ. Trong thế giới hiện nay, khi con người bị cuốn vào đám đông và cám dỗ vật chất, thi ca, văn chương càng trở nên cần thiết. Tiếp xúc với văn thơ, con người có điều kiện giao lưu với những giá trị tinh thần, suy ngẫm về những vấn đề nhân bản, nhân văn, để từ đó bảo tồn và phát huy phẩm giá và năng lực làm người. Đây là một hướng sáng tác của văn nghệ sĩ.

Văn học phải chiếu sáng cuộc sống, bồi dưỡng tâm hồn, chứ không phải hạ thấp con người. Nhà văn thể hiện điều đó như thế nào để xứng đáng với niềm hy vọng của nhân dân? Người cầm bút có trách nhiệm không thể bỏ qua những vấn đề thời cuộc, nhưng ngay cả khi viết về cái ác, cái xấu, về cuộc đấu tranh giữa cái tốt và cái xấu, người cầm bút cũng cần đề cao tính văn, nhân bản, chứ không phải để người đọc cảm thấy sợ hãi, âu lo, thậm chí quy phục cái ác. Như thế, nhà văn đã góp phần thanh lọc xã hội, làm cho cuộc sống tươi đẹp hơn và thực thi trách nhiệm công dân của mình.

Theo PGS.TS. Nguyễn Hồng Vinh, tác phẩm văn học, nghệ thuật khi khai thác những mặt trái của đạo đức xã hội cần hướng đến mục đích khơi gợi, thức tỉnh con người tránh xa cái ác, cái xấu, để nuôi dưỡng cái thiện vốn có trong cuộc sống, chứ không phải vùi dập nhân cách con người. Dù cuộc sống có suy thoái đạo đức, cái thiện vẫn là cơ bản. Văn học cần đấu tranh không khoan nhượng với những thói hư, tật xấu, nhưng viết về mặt trái của xã hội không chỉ là nơi gợi ra sự căm ghét, mà còn giúp công chúng nhận thức vết thương và tìm cách vượt qua nó bằng niềm tin vào tương lai.

Không thể có tác phẩm đích thực nếu không có nhà văn đích thực. Để có những tác phẩm như vậy, nhà văn phải đến với cuộc sống, đến với con người bằng cả tấm lòng, bằng trái tim mẫn cảm, bằng sự nâng niu, trân trọng trong nguồn cảm hứng sáng tạo. Khi nhà văn thực sự “sống” giữa cuộc đời, tha thiết gắn bó và khao khát hòa nhập với cuộc đời, họ mới có thể cho ra đời những tác phẩm văn học thực sự có giá trị. Những tác phẩm đích thực chỉ có thể bắt nguồn từ những rung động chân thành của nhà văn, từ hơi thở ấm nóng của cuộc đời.

Đời sống trong tác phẩm luôn bắt nguồn từ đời sống của thế giới hiện thực, nên tác phẩm của nhà văn phải hít thở từng hơi thở sống còn của cuộc sống. Đó không chỉ là kết quả của tài năng thiên bẩm, mà còn là sự lao tâm, khổ tứ, sự sáng tạo không ngừng nghỉ. Nhà văn không thể dựa vào ai khác ngoài chính tài năng và lao động sáng tạo của mình. Cái tầm, cái tâm của người cầm bút sẽ được bộc lộ rõ nhất trong tác phẩm – đứa con tinh thần của họ. Điều này phụ thuộc vào tài năng và bản lĩnh của nhà văn. Ngoài tài năng, lao động miệt mài, nhà văn phải có bản lĩnh để dấn thân, khám phá, tìm tòi, sáng tạo, cống hiến cho cuộc sống những tác phẩm cho con người, vì phẩm giá con người. Trên con đường sáng tạo đầy gian truân, nhà văn phải vượt qua mọi khó khăn để theo đuổi và nỗ lực đi tới cùng con đường mà mình đã chọn.

Lịch sử văn chương nhân loại và Việt Nam đã ghi dấu những tác phẩm có giá trị cao. Nhiều nhà văn đã cống hiến những gì tinh túy nhất cho cuộc đời. Họ viết văn để tỏ lòng yêu nước, và đó là triết lý sống, là quan điểm sáng tác chi phối toàn bộ quá trình sáng tạo. Họ đã đốt cháy trái tim mình để tạo nên những tác phẩm đề cao phẩm giá con người, sống mãi trong lòng độc giả. Từ hiện thực vĩ đại trong chiến tranh giải phóng, chúng ta đã có một đội ngũ nhà văn – chiến sĩ mang khát vọng lớn, có trách nhiệm với đất nước và dân tộc, cùng một nền văn học với những tác phẩm xứng đáng là di sản tinh thần vô giá cho đời sau.

Nhiều thế hệ bạn đọc trân trọng và biết ơn những nhà văn – chiến sĩ đã thể hiện trách nhiệm lớn lao của mình, gắn bó với hiện thực trong suốt cuộc trường chinh giải phóng để cho ra đời những tác phẩm có giá trị. Đời sống nhà văn luôn gắn kết, song hành cùng đời sống đất nước, dân tộc. Nhiều nhà văn tài hoa đã hy sinh vì Tổ quốc! Trước khi hy sinh, họ đã tạc nên những tượng đài bất tử trong trái tim mọi người. Hiện thực ấy vẫn tiếp diễn đến ngày hôm nay, trong sự đổi mới của đất nước. Trong sự phát triển đa dạng của văn học hiện nay, nhiều tác phẩm có giá trị về tư tưởng và nghệ thuật, phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức và phong cách thể hiện đã được độc giả đón nhận, góp phần quan trọng trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa, con người Việt Nam và sự nghiệp phát triển kinh tế – xã hội.

Tuy nhiên, trong sự chuyển dịch ấy, không ít sáng tác của nhà văn cũng bị thị trường hóa, chạy theo cái tôi vị kỷ, bản năng. Nhiều ý kiến cho rằng, trong khi văn học của chúng ta chưa có nhiều tác phẩm lớn có sức lay động, cuốn hút con người, thì lại có những chuyện ồn ào giữa các nhà văn, nhà thơ với nhau. Lại có cả hiện tượng sùng bái hình thức, tự đánh bóng mình, cố tạo ra những scandal trong một số hoạt động văn học…

Làm thế nào để văn học nước ta có sự phát triển vượt bậc, sánh kịp các nền văn học tiên tiến trên thế giới? Làm thế nào để văn học nghệ thuật đóng góp nhiều hơn nữa trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa? Làm sao để có những tác phẩm hay, có giá trị tư tưởng và nghệ thuật, thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân tộc, dân chủ, tiến bộ, phản ánh chân thật, sinh động, sâu sắc đời sống, lịch sử dân tộc và công cuộc đổi mới đất nước như Nghị quyết 33-NQ/TW đã đề ra? Câu trả lời trước hết đi từ nhà văn, đi từ trách nhiệm công dân của họ.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”. Nghị quyết số 33-NQ/TW khẳng định vai trò của văn học – nghệ thuật trong việc bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm con người; trong việc đấu tranh phê phán, đẩy lùi cái xấu, cái ác, cái thấp hèn, lạc hậu; chống các quan điểm, hành vi sai trái, tiêu cực ảnh hưởng đến xây dựng nền văn hóa, làm tha hóa con người. Đó cũng chính là sứ mệnh của văn nghệ sĩ với tư cách là chiến sĩ tiên phong trên mặt trận tư tưởng – văn hóa. Sự nghiệp và sứ mệnh cầm bút thật cao quý và đẹp đẽ! Bởi thế, trách nhiệm của nhà văn cũng thật nặng nề! Bạn đọc đặt niềm tin và mong chờ các nhà văn bằng sứ mệnh nhân văn cao cả, bằng ý chí mãnh liệt, bằng tư tưởng tiến bộ và bằng ngòi bút không biết mệt mỏi sẽ sáng tạo không ngừng nghỉ để cho ra đời những tác phẩm văn chương đích thực vì con người, vì phẩm giá con người!

Tài liệu tham khảo:

(1) Về bản chất và ý nghĩa của văn chương, http://tapchisonghuong.com.vn.

(2) Đề cao trách nhiệm của văn nghệ sĩ trong việc xây dựng đạo đức, nhân cách, lối sống của của con người Việt Nam, Vanvn.net/new ngày 28-11-2014.