Xưng hô gia đình Việt Nam thời phong kiến: [Bí mật] ít ai biết!

Trong xã hội hiện đại, cách gọi các thành viên trong gia đình đã có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, để hiểu rõ hơn về cội nguồn văn hóa, chúng ta hãy cùng tìm hiểu về cách xưng hô trong gia đình Việt Nam thời phong kiến, chịu ảnh hưởng không nhỏ từ văn hóa Trung Hoa. Bài viết này sẽ giới thiệu chi tiết về hệ thống thứ bậc này, dựa trên “Nhật dụng thường đàm” của Phạm Đình Hổ (1768-1839), một cuốn từ điển giải thích chữ Hán bằng chữ Nôm, giúp bạn đọc dễ dàng tra cứu.

Thứ bậc trong gia đình theo “Nhật dụng thường đàm”

Để dễ hình dung, chúng ta sẽ lấy bản thân (tôi) làm gốc, và các thế hệ khác sẽ được phân loại theo thứ bậc từ cao xuống thấp.

1. Đời Kị (忌) – Tầng lớp cao nhất

Đời thứ 4 trên mình là đời Kị, tức là ông/bà của ông bà nội/ngoại. Theo Hán Việt, đây là cao tổ phụ (ông kị) và cao tổ mẫu (bà kị). Ở miền Nam, cách gọi tương ứng là “sơ” (ông sơ, bà sơ), chỉ cha mẹ của ông bà cố. Tiên tổ cũng là một cách gọi chung cho ông bà các đời trước.

2. Đời Cụ (具) – Tầng lớp thứ hai

Đời thứ 3 trên mình là đời Cụ (cụ ông/cụ bà), hay còn gọi là “cố” (ông cố/bà cố), là cha mẹ của ông bà. Theo Hán Việt, ta có tằng tổ phụ (ông cụ), tằng tổ mẫu (bà cụ). Mở rộng ra, tằng bá phụ (ông cụ bác), tằng bá mẫu (bà cụ bác), tằng thúc phụ (ông cụ chú), tằng thúc mẫu (bà cụ thím), tằng cô (bà cụ cô). Ngược lại, tằng điệt (chắt) gọi mình là cụ chú, cụ bác; tằng điệt phụ (chắt dâu) và tằng điệt nữ (chắt gái) cũng gọi mình tương tự.

3. Đời Ông (翁) bà – Tầng lớp thứ ba

Đời thứ 2 trên mình là ông và bà. Về Hán Việt, tổ là ông; tổ bá phụ là ông bác; thúc phụ là ông chú. Điệt tôn (cháu) gọi mình là ông chú, ông bác; điệt tôn phụ (cháu dâu) và điệt tôn nữ (cháu gái) cũng vậy. Ngoại tổ phụ là tổ ông ngoại; ngoại thái cữu là ông vợ; thân gia ông là ông nhà dâu gia; tôn thái ông là bố tôn ông thầy; tôn thái mẫu là mẹ ông thầy.

4. Đời Cha (吒) – Tầng lớp thứ tư

Đời thứ nhất trên mình là cha. Từ Hán Việt có: phụ thân (cách con gọi cha); thân phụ, sinh phụ (cha ruột); kế phụ (cha ghẻ); nghĩa phụ, dưỡng phụ (cha nuôi, cha đỡ đầu); cố phụ (cha chết chưa chôn); hiển khảo (cha chết đã chôn); tiên phụ (cha chết đã lâu); thứ mẫu (hầu của cha); bá phụ (bác – anh cha); thúc phụ (chú – em cha); cô (cô – chị em với cha); ngoại cữu (cha vợ); chấp bá (bạn cha, cha của bạn mình); canh bá (bạn đồng tuế với cha); niên bá (bạn đồng khoa của cha); quyến điệt (cách mình xưng hô với bạn cha); nhân quyến điệt (cách mình xưng hô với cha chồng, chị vợ, cha vợ, anh vợ); cữu (cha chồng).

5. Đời Mẹ (媄) – Tầng lớp thứ năm

Đời thứ nhất trên mình là mẹ. Cách xưng hô Hán Việt: song thân (cha mẹ); mẫu thân, nội thân (mẹ); đích mẫu (mẹ chính); thứ mẫu (mẹ thứ); kế mẫu (mẹ ghẻ); dưỡng mẫu (mẹ nuôi); ngoại cô (mẹ vợ); nhân bá mẫu (mẹ chồng của chị vợ); thân gia thái mẫu (mẹ nhà dâu gia); tôn thái mẫu (mẹ ông thầy); gia mẫu (mẹ tôi); lệnh từ (mẹ người); cô (cô, mẹ chồng); cô chương (mẹ chồng nàng dâu); giá mẫu (mẹ có chồng khác); xuất mẫu (mẹ bị cha từ bỏ); cố mẫu (mẹ chết chưa chôn); hiển tỉ (mẹ chết đã chôn); tiên mẫu (mẹ đã chết).

Tam đại, tứ đại, ngũ đại đồng đường

Trong gia đình Việt, sự sum vầy của nhiều thế hệ là một truyền thống đáng quý. Khi có 3 thế hệ (ông bà, cha mẹ, con cái) sống chung, ta gọi là “tam đại đồng đường”. Nếu có 4 thế hệ, đó là “tứ đại đồng đường”, và 5 thế hệ là “ngũ đại đồng đường”.

Kết luận

Hiểu rõ cách xưng hô trong gia đình, đặc biệt là theo hệ thống thứ bậc thời phong kiến, giúp chúng ta thêm trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống. Dù xã hội có nhiều thay đổi, việc gìn giữ và hiểu biết về cội nguồn vẫn là điều vô cùng quan trọng.

Bài viết dựa trên thông tin từ “Nhật dụng thường đàm” của Phạm Đình Hổ (1768-1839).

Nguồn: https://merakicenter.edu.vn/ Tác giả: Nguyễn Lân dũng